Het gevoel van Organon

Blogs

09-10-2011  De aardgasruif is niet leeg maar wel verdwenen

Ondergronds vermogen omzetten in bovengronds vermogen. Dat was de missie van het Fonds Economische Structuurversterking (FES). Aardgasbaten aanwenden voor de financiering van wegen en spoorlijnen. Infrastructuur waar komende generaties Nederlanders ook nog baat van hebben. Niet eindige bodemschatten verjubelen aan lopende uitgaven maar investeren in de ruggengraat van de bv Nederland. Komende week ontbreekt het aardgasfonds op de begroting van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Voor het eerst sinds 1993. Hoeft de economische structuur dan niet meer te worden versterkt? Kan onze economie flinke klappen opvangen, zoals de schuldencrisis? Zijn de Nederlandse wegen eindelijk filevrij? Functioneert het spoorwegennet perfect?

Nee. Evenmin is het aardgas op. De ontnuchterende reden is dat er moet worden bezuinigd. Het kabinet heeft geld nodig. Veel geld.

Terug naar de nazomer van 2010. De kabinetsformatie is goed op dreef. In de statige ministerskamer van het Eerste Kamergebouw zitten de onderhandelaars van VVD, CDA en gedoogpartij PVV geflankeerd door secondanten. Het kabinet in spe wil fors snoeien in de Rijksbegroting om de overheidsuitgaven weer in lijn met de ontvangsten te brengen. Eerst de bankencrisis en daarna de recessie hebben een gapend gat geslagen in de schatkist. CDA-onderhandelaar Maxime Verhagen bestudeert een overzicht met voorgenomen bezuinigingen. 'Hee, hier hebben we nog helemaal geen besluit over genomen', zegt de toekomstig vicepremier verbaasd. 'Waarom staat het FES op deze lijst?' vraagt Verhagen.

Het ontnuchterende antwoord komt van zijn financiële rechterhand Jan Kees de Jager: omdat er geen geld voor is. Elke politieke partij heft het FES op in zijn verkiezingsprogramma. Alsnog geld toevoegen aan het fonds zou voor de formatieonderhandelaars een even zo grote extra bezuinigingsopgave betekenen, pakweg €2 mrd. De bezuinigingsteller staat op €18 mrd. De kiezer moet al flink bloeden. Genoeg is genoeg.

Voor politici die veel moeten bezuinigen, is zo'n fonds aantrekkelijk omdat het relatief pijnloos gaat. Belastingen verhogen of korten op de uitkeringen van werklozen of gehandicapten is impopulair. Maar snijden in een investeringsproject voor de toekomst levert direct veel geld op. En het houdt het Malieveld leeg. Dat neemt niet weg dat de gevolgen van de opheffing van het aardgasfonds de komende jaren nog zullen nadreunen, zo voorspellen betrokken topambtenaren.

De druiven zullen vooral zuur zijn voor de wetenschap, zo luidt de prognose van een Haagse topambtenaar die anoniem wil blijven. Deze official voorspelt magere tijden voor promovendi, technologische topinstituten, jonge topwetenschappers van de Jonge Akademie en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), het financieringsloket voor wetenschappers.

'Universiteiten kunnen straks naar schatting 2000 à 3000 minder assistenten in opleiding (aio's) betalen', zegt deze topambtenaar. 'De technologische topinstituten kreunen want die worden voor de helft tot driekwart uit aardgasbaten gefinancierd. Hun financiering is gegarandeerd voor 2012 maar voor de jaren daarna is het erg onzeker. Universiteiten gaan het zien in hun budgetten want de FES-gefinancierde impulsen waren tijdelijk. Die verdwijnen nu.' Minder geld voor promovendi. Minder geld voor technologische topinstituten. Minder geld voor universiteiten. En dat terwijl het kabinet meer samenwerking propageert tussen wetenschappers en de topsectoren in het bedrijfsleven. Hoe valt dat te rijmen?

'Het kabinetsbeleid is buitengewoon intern tegenstrijdig', vertelt Sijbolt Noorda, voorzitter van de Vereniging van Universiteiten. 'Het kabinet versterkt onderzoek en ontwikkeling door het bedrijfsleven via fiscaal gunstige investeringsregelingen. Maar tegelijkertijd verzwakken ze de publieke kant door niet langer jaarlijks een half miljard euro te investeren in wetenschappelijk onderzoek. Het is moeilijk om daar niet met cynisme over te spreken.' De zogeheten Bedrijfslevenbrief waarin economieminister Verhagen belooft €1,5 mrd overheidsgeld bij te leggen als het bedrijfsleven eenzelfde bedrag méér uitgeeft aan onderzoek en ontwikkeling is volgens Noorda een sigaar uit eigen doos. 'De suggestie wordt gewekt dat dit extra geld is maar dat geld is al in omloop dus dat vergroot niet de inspanningen om van Nederland een leidend innovatieland te maken. Het geld wordt weggetrokken bij andere wetenschapsgebieden zoals natuurkunde en aardwetenschappen. Die behoren niet tot de negen topsectoren die het kabinet heeft aangewezen. Als er geen extra geld bijkomt, bereikt het kabinet nooit zijn ambitie om Nederland te laten klimmen naar de top 5 van meest innovatieve economieën. Dan kunnen we hooguit voorkomen dat we afzakken naar de top 15.'

Het zijn weinig bemoedigende voorspellingen voor een land met een rijke handelsgeschiedenis. Een natie die het in de toekomst minder moet hebben van industrie en lage lonen maar vooral van menselijk kapitaal om te kunnen blijven concurreren met zwaargewichten China, India en Brazilië.

Sinds de oprichting in 1993 vonden ruim €30 mrd aardgasbaten hun weg naar het aardgasfonds. Met de opbrengst van Nederlands belangrijkste bodemschat werden ruim 200 projecten gefinancierd. De lijst bevat zeer veel kleine maar ook een handvol megaprojecten: de goederenspoorlijn Betuweroute, de Hogesnelheidslijn (HSL) en een handvol snelwegen voor betere ontsluiting van de Randstad.

Zoetjes aan gaan opeenvolgende kabinetten het aardgasfonds breder inzetten. Nog steeds overwegend voor spoorwegen en asfalt, maar gaandeweg ook voor onderwijs, fundamenteel onderzoek en betere luchtkwaliteit. Met name het kabinet-Balkenende-Bos (2007-2010) rekt het begrip economische structuurversterking flink op. Naast infrastructuur ziet een tweede bestedingscategorie het levenslicht: Kennis & Innovatie. Het is vooral in die jaren dat de olieprijs de gasprijs fors omhoog trekt, waardoor het aardgasgeld tegen de plinten klotst. Zoeken naar een goede besteding kost moeite. Plots kunnen educatieve computergames ook bijdragen aan economische structuurversterking. Feestcommissie zoekt feest.

De budgetten van Betuweroute en HSL zijn destijds zwaar overschreden. Dat alles wekt misschien de indruk dat beëindiging van het FES niet tot echte pijn zal leiden. Maar gedegen onderzoek naar de vraag of al dat aardgasgeld goed is besteed, is er niet en komt er ook niet nu het kabinet de stekker eruit trekt. Sowieso is er nauwelijks ophef over het opheffen van het FES. Een rondgang langs Tweede Kamerleden levert amper respons op. Dat is misschien niet eens zo vreemd. Alle politieke partijen hebben het FES immers afgeschreven in hun verkiezingsprogramma's. Betrokken ministers geven niet thuis, evenmin als de topambtenaren van Financiën en Economische Zaken die het fonds beheren namens hun minister. Ook het Centraal Planbureau weigert medewerking. Het CPB, dat voor elk FES-project een kosten-batenanalyse uitvoert, wil zich niet mengen in de politieke besluitvorming, zo verklaren Haagse ingewijden het stilzwijgen. Rekenmeesters moeten rekenen, politici moeten besluiten nemen. Werkgeversorganisatie VNO-NCW dan, die de belangen van wegenbouwers behartigt? Geen interesse, dank u. Zou het kunnen dat de werkgeverslobby niet protesteert omdat het wegenbudget van verkeersminister Melanie Schultz al structureel met een half miljard is verhoogd? Zelfs de Algemene Rekenkamer ziet er geen brood in. De onafhankelijke controleur van de overheidsuitgaven heeft de afgelopen jaren plichtsgetrouw het FES-jaarverslag onder de loep gelegd. De bonnetjes geteld, zou men oneerbiedig kunnen zeggen, niet of het uitgegeven geld de economische structuur van Nederland daadwerkelijk heeft versterkt. Al dan niet op efficiënte wijze.

'Je moet altijd kijken in wiens belang zo'n fonds is', doceert een voormalig topambtenaar. 'Nu er niemand hardop klaagt over de opheffing, is het belang van zo'n fonds kennelijk verdwenen.'


bron:  Financieel Dagblad | Auteur: Leon Willems
Dit bericht is 4676 maal bekeken


Nog in te vullen